Atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest uwarunkowanym genetycznie zespołem objawów, których chechą charakterystyczną są zmiany wypryskowe z wybitnie nasilonym świądem i lichenizacją. Molekularnie mamy tu do czynienia z niedorozwojem bariery skórnej i nadwrażliwością miejscową. Choroba ma przewlekły charakter. Rozpoczyna się zazwyczaj w dzieciństwie, ale niekiedy zdarzają się przypadki wystąpienia pierwszych objawów u osób dorosłych. Choroba często nawraca, choć ma tendencje do przybierania łagodniejszej postaci wraz z wiekiem.

Wśród przyczyn atopowego zapalenia skóry wymienia się, poza czynnikami genetycznymi, atopię oraz zaburzenia mechanizmów odpornościowych w skórze związanych z defektem limfocytów T. Dziedziczenie ma charakter wielogenowy i do dziś nie udało się do końca poznać mechanizmu mutacji, który prowadzi do powstawania objawów. Jednak pewne jest, że dziecko rodziców chorych na AZS jest bardziej narażone na to schorzenie.

Udowodniono związek między pewnymi substancjami a ryzykiem wystąpienia zmian wypryskowych u chorych na AZS. Pacjenci po ekspozycji na dany alergen częściej doświadczają nawrotów choroby lub nasilenia objawów. Do alergenów najczęściej wiązanych z AZS należą alergeny wziewne (pyłki, kurz, roztocza), pokarmy, antygeny bakteryjne, grzybicze (niektóre drożdżaki) i wirusowe. Istnieją również tak zwane autoantygeny, czyli białka własne organizmu, przeciw którym powstają przeciwciała i dochodzi do reakcji alergicznej.

Do czynników nasilających lub wywołujących objawy kliniczne atopowego zapalenia skóry należą nagłe zmiany temperatury otoczenia, zbyt częste mycie w wysuszających skórę detergentach i mydłach, małą wilgotność powietrza, zakażenie skóry gronkowcem złocistym. Istnieję związek między wystąpieniem objawów a noszeniem wełnianych swetrów, co ma związek z obecnością lanoliny w owczej wełnie. Oczywiście nasilenie objawów ma wyraźny związek ze stresem, który to czynnik wyraźnie nasila świąd i zmiany skórne u chorych na atopowe zapalenie skóry.

Objawy atopowego zapalenia skóry

Zmiany skórne mają charakter wyprysków i silną tendencje do lichenizacji. Wykwity skórne są charakterystycznie umiejscowione - w zgięciach łokciowych i podkolanowych oraz na twarzy i szyi. Dodatkowo włosy zazwyczaj są suche i łamliwe a paznokcie wyglądają jak polakierowanie (chorzy drapią się używając płytki paznokciowej i grzbietowej strony dłoni zamiast ostrych końców paznokci, by uniknąć widocznych śladów i ran). Zmianom skórnym towarzyszy silny świąd, który dla większości pacjentów jest najbardziej dokuczliwym objawem. Może dojść do powiększenia węzłów chłonnych, ale tylko w przypadku, gdy świąd jest bardzo silny a zmiany na skórze liczne, często w postaci uogólnionej. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż w wyniku świądu i drapania często dochodzi do nadważeń bakteryjnych zmian skórnych, co może również doprowadzić do miejscowego obrzęku i niewielkiej zwyżki temperatury oraz powiększenia węzłów chłonnych.

Atopowe zapalenie skóry niekiedy ulega uogólnieniu na całe ciało. W takiej sytuacji może dojść do powstania zmian skórnych w okolicy sromu, pod pachami, na pośladkach i w pachwinach. Lichenizacja tych okolic jest trudna do wyleczenia i może dojść do nieodwracalnych zmian.

Przebieg atopowego zapalenia skóry

Atopowe zapalenie skóry zwykle rozpoczyna się przed 5 rokiem życia dziecka, ale pierwsze objawy mogą pojawić się już w 3 miesiącu życia. Choroba ma charakter sezonowy - nasila się na wiosnę i jesienią a wycofuje się nieco w okresie letnim i wyjazdów w odmienne środowisko.

W pierwszej fazie choroby - niemowlęcej, do 2 roku życia - zmiany skórne maja ostry charakter, dominują objawy wysiękowe, pojawiają się nawarstwione strupy. Wykwity często pojawiają się na twarzy i głowie. W fazie dziecięcej, która trwa do 12 roku życia, zmiany skórne przybierają charakter grudek wysiękowych, następuje złuszczanie skóry dłoni i stóp a wypryski pojawiają się na nadgarstkach, karku i w zgięciach łokciowych oraz kolanowych. Choroba jest mniej gwałtowna, niż w fazie pierwszej. U dorosłych chorych dominuje tendencja do lichenizacji a choroba częściej zajmuje grzbiety rąk. Zmiany mają bardziej przewlekły charakter.

W najcięższych przypadkach atopowego zapalenia skóry może dojść do erytrodermii, czyli zajęcia całej skóry przez chorobę oraz do wystąpienia objawów depresji lub zaćmy.

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry

Z uwagi na to, iż atopowe zapalenie skóry jest chorobą o różnorodnym przebiegu, jej diagnostyka i ostateczne rozpoznanie może być dosyć dużym wyzwaniem dla lekarza. Dlatego też opracowano kryteria, które mają ułatwić postawienie diagnozy. Podzielono je na kryteria większe oraz mniejsze. Obecność 3 z 4 kryteriów większych pozwala na rozpoznanie choroby. Obecność kryteriów mniejszych zwiększa prawdopodobieństwo diagnozy.

Do kryteriów większych należy nasilony świąd, typowe umiejscowienie, przewlekły i nawrotowy charakter choroby oraz występowanie podobnych chorób u innych członków rodziny.

Wśród kryteriów mniejszych uwzględniona została suchość skóry, rogowacenie przymieszkowe, odczyny skórne po kontakcie z alergenem, wczesny początek choroby, podwyższone stężenie IgE we krwi, nietolerancja wełny, zaostrzenie objawów w wyniku stresu oraz biały dermografizm.

Leczenie atopowego zapalenia skóry

Pierwszym etapem leczenia atopowego zapalenia skóry jest możliwe unikanie czynników wywołujących lub nasilających objawy kliniczne. Bardzo istotne jest natłuszczanie skóry po każdej kąpieli, łagodne osuszanie i unikanie przesuszenia lub innego podrażnienia. Produkty nawilżające należy nakładać co najmniej dwa razy dziennie. Na rynku istnieją liczne preparaty do pielęgnacji skóry atopowej dostępne w aptekach bez recepty.

W przypadku zapalenia skóry, zakażenia lub świądu stosuje się maści z glikokortykosteroidami oraz doustne leki antyhistaminowe. Możliwe jest też podawanie łagodnych leków uspokajających w celu likwidacji świądu. Gdy nastąpi zakażenie, konieczna jest antybiotykoterapia.

Gdy zmiany długo się utrzymują lub są bardzo nasilone, okresowo podaje się steroidy doustnie lub inne leki hamujące odpowiedź układu odpornościowego. Stosuje się też fototerapię.

Powikłaniem AZS mogą być groźne choroby oczu o podłożu atopowym oraz ciężkie, wirusowe lub bakteryjne zakażenia skóry.

Małgorzata Kowalska
  • Stefania Jabłońska Sławomir Majewski: Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową.
  • Andrzej Szczeklik: Choroby wewnętrzne.

dermatologia24.pl » Alergiczne choroby skóry » Atopowe zapalenie skóry