Czerniak złośliwy

Czerniak złośliwy należy do najbardziej złośliwych nowotworów skóry, powstaje w skórze pozornie niezmienionej lub w obrębie znamion barwnikowych, głownie tych o cechach atypii. Rak ten daje bardzo wcześnie przerzuty do narządów wewnętrznych. Występuje z częstością około 12 osób na 100 tysięcy, jednak liczba ta cały czas rośnie. Najczęściej zapadają na niego osoby w średnim wieku, częściej kobiety. O ile u kobiet miejscem wyjścia nowotworu jest głównie twarz i kończyny dolne, o tyle u mężczyzn często ognisko pierwotne stwierdza się w obrębie tułowia.

Głównym czynnikiem zwiększającym ryzyko zachorowania na czerniaka jest promieniowanie słoneczne. Nadmierna ekspozycja na słońce jest najczęściej podstawową cechą osób z rozpoznaniem czerniaka. Jednak wydaje się, że choroba ma również pewne podłoże genetyczne. Obserwuje się występowanie rodzinne w mniej więcej 10% przypadków choroby.

Poza tym czerniak jest nowotworem immunogennym - potwierdzono obecność swoistych przeciwciał i limfocytów T, które reagują nie tylko z komórkami czerniaka danej osoby, ale też z komórkami raka u innych chorych. Nie ustalono dotychczas, czy hormony mają wpływ na rozwój choroby - na ich wpływ wskazuje zwiększona częstość występowania w czasie ciąży, połogu i porodu.

Istnieje sala ryzyka, która pozwala wstępnie oszacować ryzyko zachorowania. Do czynników zwiększających to ryzyko należą: obecność atypowych znamion i zmian skórnych, duża ilość tych zmian, rude włosy i liczne piegi, fototyp I i II, czyli słaba zdolność do opalania, ciężkie poparzenia słoneczne w przeszłości, zwłaszcza w dzieciństwie oraz występowanie w rodzinie tego nowotworu.

Ze względu na zmianę wyjściową oraz sposób szerzenia się raka, wyróżnia się cztery podstawowe typy czerniaka. Pierwszy to czerniak wychodzący z plamy soczewicowatej - dosyć rzadki. Kolejny to czerniak szerzący się powierzchownie - najczęstsza odmiana, która najczęściej wywodzi się ze znamion barwnikowych, zwłaszcza z atypowych. Trzecim typem jest czerniak guzkowy - odmiana najcięższa w swoim przebiegu, która może wywodzić się ze znamienia, ale też może powstać na podłożu zdrowej skóry. Czwartą i ostatnią odmianą czerniaka jest typ umiejscowiony na kończynach wychodzący z plam soczewicowatych, który jest bardzo rzadko odmianą raka. Poza tym w odosobnionych przypadkach czerniaki mogą powstać na podłożu znamion błękitnych.

Typy czerniaka

Czerniak wywodzący się z plamy soczewicowatej - LMM - charakteryzuje się wieloletnim przebiegiem i są częstsze u osób starszych. Plamy barwnikowe, na podłożu których rozwija się nowotwór, są płaskie i mają nieregularne obrysy oraz zabarwienie. Prawie wyłącznie lokalizują się na twarzy lub na innych odsłoniętych okolicach ciała. Pierwszym objawem sugerującym złośliwość jest powstanie wyczuwalnych guzków. Ta odmiana czerniaka jest uważana za stosunkowo łagodną.

Czerniak szerzący się powierzchownie - SMM - występuje najczęściej u ludzi około 40 lat. Najbardziej typową cechą tego nowotworu jest obecność nierównomiernie zabarwionej plamy z licznymi, drobnymi guzkami. Zmiany zajmują zarówno okolice odsłonięte jak i te nienarażone na szkodliwe działanie promieni słonecznych. Choroba postępuje bardzo powoli - kilka lub kilkanaście lat. Pojawienie się obwódki zapalnej, powiększenie znamienia, skłonność do rozpadu i zmiana zabarwienia zawsze sugeruje transformację nowotworową.

Czerniak guzkowy - NM - ma wygląd guzka o nierównomiernym zabarwieniu, który bardzo szybko się powiększa i ma skłonność do tworzenia owrzodzeń. Najczęściej lokalizuje się głowie, plecach i na karku. Częściej pojawia się u mężczyzn. Choroba bardzo szybko postępuje - zwykle czas jej trwania nie przekracza roku. Najcięższą postacią czerniaka guzkowego jest odmiana bezbarwnikowa, który zawiera znikome lub w ogóle nie zawiera melaniny, co niestety świadczy o bardzo dużej złośliwości tego raka. Zmiany mogą mieć charakter pierwotny lub przerzutowy.

Czerniaki umiejscowione na kończynach dolnych wywodzące się z plam soczewicowatych - ALM - zajmują głównie okolice paznokci dłoni i stóp. Mogą też występować podpaznokciowo. Barwnikowe plamy wykazują tendencję do rozpadu, powodując zniszczenie płytki paznokciowej. Rosną stosunkowo wolno i są typowe dla osób starszych.

Leczenie czerniaka

Czerniak jest rakiem bardzo złośliwym, co oznacza, że bardzo szybko daje przerzuty. Czerniak może przerzucać się do otaczającej skóry drogą naczyń chłonnych lub krwionośnych. Najczęściej powstają przerzuty do skóry właśnie, węzłów chłonnych, płuc, wątroby, ośrodkowego układu nerwowego i kości. Niestety, większość pacjentów umiera w ciągu maksymalnie kilku lat od rozpoznania. Najgorszym rokowaniem wykazują się zmiany na tułowiu.

Do rozpoznania czerniaka konieczne jest oczywiście badanie histologiczne. Do oceny stopnia zaawansowania choroby służy skala Clarka. Jest to pięciostopniowa skala, która ocenia, jak bardzo czerniak nacieka okoliczne tkanki. Skala ta koreluje bezpośrednio z rokowaniem pięcioletniej przeżywalności - od około 85% w stopniu I do blisko 0% już w stopniu III. Najgorzej rokujący czerniak guzkowy już na początku rozwoju osiąga trzeci stopień w skali Clarka.

Leczenie czerniaka opiera się na usunięciu chirurgicznym zmiany z marginesem zdrowej tkanki. Do tego konieczne jest usunięcie okolicznych węzłów chłonnych. Do tego chorym podaje się specjalną chemioterapię. W przypadku, gdy nie istnieją możliwości wyleczenia chorego, stosuje się chemioterapię paliatywną, mającą na celu poprawę komfortu życia pacjenta. Przerzuty również usuwa się chirurgicznie. Obecnie wyniki leczenia pacjentów z rozpoznanym czerniakiem nie są zadowalające - ze względu na jego dużą złośliwość, chorzy trafiają do lekarzy w późnym stadium choroby, gdy szanse na wyleczenia są już bardzo małe.

Cały czas jednak trwają prace i badania nad tym, by móc w przyszłości uratować więcej pacjentów z czerniaków, niż teraz. Nie należy również zapominać, że można chronić się przed rozwojem tego nowotworu i to w bardzo prosty sposób. Stosując kremy z wysokim filtrem słonecznym i umiarkowanie, z rozsądkiem korzystać ze słońca, które z pewnością ma swoje zalety, jednak trzeba też pamiętać o wadach.

Małgorzata Kowalska
  • Stefania Jabłońska, Sławomir Majewski: Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową.
  • Eugeniusz Baran: Nowotwory skóry. Klinika. Patologia. Leczenie.

dermatologia24.pl » Nowotwory skóry » Czerniak złośliwy